خاص از لوازم است و مجعول به جعل نيست ) . سعادت - يكى از مسائل مورد بحث فلاسفه و هم علماى اخلاق بحث در سعادت است و اين‌كه سعادت انسان در دنيا به چيست و شقاوت و بدبختى آن به چيست و سعادت و شقاوت اخروى چيست . ترديدى نيست كه نظر انسان‌ها به سعادت دنيوى گوناگون است و هر كس سعادت را در چيزى مىداند مكتب‌هاى گوناگون فلسفى در يونان باستان قرن‌ها در اين باب بحث كرده‌اند كه مد نظر آنان اغلب سعادت مادى و مربوط به اين دنيا و زندگى ماده بوده است . رواقيان ، فيثاغورسيان ، كلبيان هر يك در باب سعادت و شقاوت مادى انسان بحث كرده‌اند و عقايد گوناگون اظهار كرده‌اند . افلاطون و ارسطو بيش از ديگران توجه به سعادت معنوى داشته‌اند . ملا صدرا گويد : وجود خير محض است و سعادت است و شعور به وجود نيز خير و سعادت است و چون وجودات مراتب مختلف دارند خيرات و سعادات گوناگون‌اند . هر اندازه وجود كامل‌تر و شوب او از عدم خالص‌تر باشد سعادت آن مرتبه زيادتر است و بالعكس هر اندازه مشوب به عدم و ظلمت باشد مقرون به شقاوت است . اكمل موجودات وجود حق اوّل است . و به ترتيب مفارقات عقليه ، مفارقات نفسيه ، افلاك و اجسام زمينى كه هر طبقه نيز مراتب غير محصور دارند و در آخرين مرحلهء نزول . هيولى ، حركت و زمان است . بالاتر از آن‌ها صور جسميّه و بالاتر طبايع و بالاتر نفوس و . . . وجود براى هر چيزى لذيذ است و ازين رو سعادت است و اگر موجودى شاعر به وجودش باشد ، لذيذتر است پس كمال ذات هر موجودى وابسته به مقدار ادراك او است به وجود و چون وجودات مختلف‌اند قهرا ادراكات هم مختلف‌اند و همان‌طور كه وجود عقول و قواى عقلى اشرف از قواى حيوانى است مانند وجود شهوت و غضب كه ويژهء بهايم است . سعادت و لذت قواى عقليه بالاتر است از سعادت قواى حيوانيه و بنابراين هر گاه نفوس انسانى كمال يابند و بعد از مفارقت از بدن استقلال وجودى يابند و علاقهء آن‌ها به بدن باطل شود و بازگشت به ذات حق و مبدأ خود نمايند خوشى و لذت زايد الوصفى يابند كه قابل قياس بالذات حسيّه نمىباشد زيرا در اين مرتبه ادراك و تعقل محض است و از همهء علاقات مادى بريده است و خير محض شده است . « 1 » وى گويد : اكثر مردم در اثر اين‌كه در لذات حسّى غرق شده‌اند از لذات عقلى و سعادت و شقاوت واقعى غافلند . نفوس انسان‌ها موقعى به سعادت واقعى و لذات حقيقى مىرسند كه خود را از قيد تعلقات ماده برهانند و زنگار كدورات را از نفس خود بزدايند و مجرّد شوند تا لذات واقعى عقلى را دريابند و در اين صورت است كه در مىيابند كه لذات حسّى جز رنج چيزى ديگرى نمىباشد . در اين دنيا كه مزرعهء آخرت است انسان‌ها بايد آينه دل خود را از زنگار طبايع و آلودگىها پاك و مصفّا گردانند ملا صدرا مىگويد هر عمل زشتى كه انسان‌ها در اين دنيا انجام دهند ، ستم‌ها ، بيدادگرىها نفوس آن‌ها را كدر و ظلمانى مىكند و توغل در امور دنيوى و مادى نفوس را به سر حد نفوس بهايم تنزل مىدهد و

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 4 ، صص 122 - 144 .